Al jaren huist er een populatie vroedmeesterpadden in de Hortus botanicus in Leiden. Het is een raadsel waar deze vandaan komen. Leidenaren gaan mee op onderzoek, tijdens Expeditie Stadsnatuur.
Op zaterdag 16 mei om 9 uur 's ochtends verzamelden geïnteresseerden zich in de Tuin van de Hortus botanicus Leiden voor de snel uitverkochte Salamandersafari, die onderdeel was van Expeditie Stadsnatuur. Onder leiding van salamanderexpert Ben Wielstra en zijn promovendus Anagnostis Theodoropoulos van Instituut Biologie Leiden en Naturalis werden de fuikjes gelicht die de avond ervoor in de vijvers waren uitgezet, op zoek naar watersalamanders.
Deelnemers kregen niet alleen uitleg over hoe je de dieren op een diervriendelijke manier vangt en herkent, maar ook over hoe onderzoekers met behulp van huidswabs DNA-monsters verzamelen. Wielstra zet diezelfde DNA-technieken echter niet alleen in voor de watersalamanders: hij greep de gelegenheid ook aan om een heel andere bewoner van de Hortus eens goed onder de loep te nemen: de vroedmeesterpad.
Al jaren huist er namelijk ook een populatie vroedmeesterpadden (Alytes obstetricans) in de Hortus botanicus in Leiden. Deze bijzondere padden zijn niet inheems in de regio — ze zijn ooit uitgezet — maar tot voor kort was het een raadsel waar deze dieren precies vandaan kwamen. Wielstra ging op zoek naar het antwoord, met behulp van DNA-barcoding.
De aanleiding
Vroedmeesterpadden zijn opvallende dieren: de mannetjes dragen de eitjes bij zich totdat de larven uitkomen. Doordat deze soort dus niet van nature in Leiden voorkomt moet deze populatie ooit door mensen zijn geïntroduceerd. Maar van waar? Wielstra zag hierin een mooie kans om, in het klein, hetzelfde soort onderzoek te doen dat op landelijke schaal ook gebeurt naar de herkomst van uitgezette dierpopulaties. Door het mitochondriale DNA (mtDNA) van larven te analyseren, dat van generatie op generatie grotendeels onveranderd blijft, kan de streek van herkomst worden vastgesteld.
Een spoor naar Frankrijk?
Het vermoeden zou zijn dat de dieren van het Iberisch Schiereiland of uit het uiterste zuiden van Zuid -Frankrijk komen, waar de soort van nature veel voorkomt. Maar juist die gebieden zijn al goed in kaart gebracht, en het haplotype Ao_H74 is daar niet aangetroffen. Het grootste deel van Frankrijk is echter veel minder goed onderzocht op dit vlak. Wielstra's werkhypothese is dan ook dat de brondier(en) van zowel de Hortus- als de Haagse populatie ergens uit dat onderbelichte Franse gebied afkomstig zijn.
Ook blijft de mogelijkheid open dat de dieren in de Hortus helemaal niet rechtstreeks uit het buitenland komen, maar oorspronkelijk zijn uitgezet vanuit de populatie in Den Haag.
Onderdeel van een groter verhaal
Dit soort kleinschalig, lokaal onderzoek past precies bij de filosofie van Expeditie Stadsnatuur: burgers en biologen samen laten kijken naar de natuur in en om de stad, of het nu gaat om zeldzame waarnemingen via Obsidentify of, zoals hier, een stukje speurwerk naar de genetische geschiedenis van een stadspopulatie. De vroedmeesterpadden van de Hortus zijn al jaren een favoriet bij bezoekers en dankzij dit onderzoek leren we ze nog iets beter kennen, ook al is het laatste woord over hun precieze herkomst nog niet gezegd.
Met dank aan Ben Wielstra voor het delen van deze bevindingen met Expeditie Stadsnatuur.
Wat blijkt?
Alle larves droegen precies hetzelfde haplotype, met de pakkende naam Ao_H74. Dat haplotype bleek opvallend zeldzaam: het was tot nu toe nog maar op één andere plek in Nederland aangetroffen, namelijk bij een eveneens geïntroduceerde populatie in Den Haag.
Dat is opmerkelijk, want het natuurlijke verspreidingsgebied van de vroedmeesterpad in Nederland is intensief onderzocht — en dit haplotype is hier nog nooit gevonden. Dat maakt het onwaarschijnlijk dat de Hortus-populatie (net als die in Den Haag) afkomstig is uit een Nederlandse populatie. Alles wijst op een buitenlandse oorsprong.